Het Laatste Avondmaal in Milaan: boeken en openingstijden

Het schilderij en het refectorium

Volgens het museum werd het Laatste Avondmaal tussen 1494 en begin 1498 geschilderd op de hele noordmuur van het refectorium van het klooster van Santa Maria delle Grazie. Het meet 460 × 880 cm, en in het gegevensblad van het museum staat als techniek muurschildering op droge ondergrond. Leonardo toont erin wat het museum “de bewegingen van de ziel” noemt (eigen vertaling).

Het refectorium was de ruimte waar de broeders samenkwamen om te eten, te bidden en te mediteren. Op de tegenoverliggende muur hangt de Kruisiging van Giovanni Donato Montorfano, een fresco van na 1495 in goede staat; aan de voet ervan schilderde Leonardo waarschijnlijk portretten van Ludovico il Moro, Beatrice d’Este en hun kinderen, waarvan volgens het museum weinig meer dan een schim over is.

Waarom het schilderij zo kwetsbaar is

Leonardo gebruikte niet de traditionele frescotechniek. Volgens het museum koos hij een methode waarmee hij langzaam kon werken en kon veranderen wat hij al had geschilderd: een vette tempera, met pigmenten gemengd met eigeel, aangebracht op droge pleister over een witte voorbereidende laag. Dat maakte het schilderij veel kwetsbaarder en breekbaarder dan een fresco.

Het museum schetst het verval. In 1517 schreef kanunnik Antonio De Beatis dat het “begint te bederven”; in 1568 zag Vasari alleen “een verblindende vlek”; in 1625 sprak kardinaal Federico Borromeo van “afvallende korsten” (eigen vertalingen). Vanaf de 18e eeuw telt het museum negen gedocumenteerde restauraties, en een onderschrift op zijn site noemt het werk van Luigi Cavenaghi in 1908.

In augustus 1943 bracht een bombardement het dak, de gewelven en de oostmuur van het refectorium ten val, en de twee schilderijen op de korte muren overleefden het. De laatste grote restauratie, door Pinin Brambilla Barcilon, liep van 1977 tot 1999. Sindsdien berust de preventie volgens het museum op luchtbeheersing in het refectorium, een beperkt aantal bezoekers, milieumonitoring en een route met afwisselend openende automatische deuren.

Santa Maria delle Grazie: kerk, klooster en Ludovico il Moro

In 1460 schonk graaf Gaspare Vimercati grond aan de dominicanen. De werken begonnen in 1463 onder Guiniforte Solari, en het museum zegt dat het klooster in 1469 in zijn essentiële delen klaar was en de kerk in 1482; andere bronnen noemen 1497 voor de kerk. De tribune, die Wikipedia op 1492-1493 dateert en aan Bramante toeschrijft, werd herbouwd met geld van Ludovico il Moro.

Ludovico Sforza, il Moro genoemd, wilde dat Santa Maria delle Grazie het mausoleum van zijn familie werd, en de decoratie van het refectorium werd toevertrouwd aan Leonardo, die in 1482 in Milaan was aangekomen en tot 1499 aan het hof van Ludovico bleef, volgens het museum. We hebben de openingstijden van de kerk of een eventuele aparte toegang niet bevestigd; de officiële rondleiding waarin de kerk is opgenomen, duurt 90 minuten.

UNESCO, de kloostergang en de rest van het complex

Sinds september 1980 is het Laatste Avondmaal, samen met de kerk en het dominicanenklooster van Santa Maria delle Grazie, UNESCO-werelderfgoed, volgens het museum. De foto toont een kloostergang van het complex; het museum vermeldt dat de Chiostro dei Morti in 1943 werd verwoest en na de oorlog werd herbouwd.

Voor het bezoek biedt het museum een gratis officiële app en gratis meertalige folders, en daarnaast audiogidsen, officiële rondleidingen en workshops.